Όταν ακούμε τη μουσική μιας ταινίας, είτε μαζί με την εικόνα, είτε αυτόνομα, ερχόμαστε σε επαφή με ένα τελικό μουσικό αποτέλεσμα. Πίσω, όμως, από αυτό που τελικά φτάνει στα αυτιά μας υπάρχει μια ολόκληρη δημιουργική διαδικασία. Η μουσική μιας ταινίας δεν γεννιέται απλώς τη στιγμή που ο συνθέτης κάθεται μπροστά στο πιάνο ή στον υπολογιστή και αρχίζει να γράφει. Προηγούνται συζητήσεις, αποφάσεις, διαφωνίες και κυρίως η ανάγκη να απαντηθεί ένα βασικό ερώτημα:
Τι μουσική χρειάζεται πραγματικά αυτή η ταινία;
Αυτό έχει μεγάλη σημασία, γιατί η μουσική δεν γράφεται για κάτι αφηρημένο. Τα κινηματογραφικά δεδομένα είναι απολύτως συγκεκριμένα, με τις δικές τους ιδιαίτερες μουσικές ανάγκες, τις οποίες καλείται η μουσική να ικανοποιήσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Δεν έχει άλλη επιλογή η μουσική, από το να λειτουργήσει πάνω σε συγκεκριμένες εικόνες, αυστηρά καθορισμένους χρόνους, και να ενσωματωθεί στο ρυθμό της ταινίας. Κάπου εδώ αρχίζει και η σημαντικότερη ίσως σχέση της διαδικασίας:
Η σχέση του συνθέτη με τον σκηνοθέτη.
Ο σκηνοθέτης συνήθως δεν έχει μουσικές γνώσεις, ώστε να μιλήσει τη γλώσσα του συνθέτη και να του εξηγήσει τι είναι αυτό που ζητά. Μπορεί να έχει μια γενική αίσθηση για τη σκηνή και να δώσει ένα συναισθηματικό περίγραμμα στο συνθέτη. Ή μπορεί να κάνει κάτι άλλο: να αναφέρει στο συνθέτη τι δε θέλει να κάνει η μουσική σε μια σκηνή, δίνοντας τη σκυτάλη στο συνθέτη να προτείνει τη μουσική που θα ταίριαζε καλύτερα. Μερικές φορές ένας σκηνοθέτης είναι πιο σίγουρος γι' αυτό που δε θέλει, παρά γι' αυτό που θέλει. Ο συνθέτης καλείται να μεταφράσει τις οδηγίες του σκηνοθέτη σε μουσική. Αμφότεροι καλούνται να κατανοήσουν τη γλώσσα του άλλου, που διαπιστώνουν συχνά πόσο διαφορετική τελικά είναι. Όσο καλύτερα επικοινωνούν σκηνοθέτης και συνθέτης, τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν η μουσική να αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο μέσα στην αφήγηση της ταινίας.
Πού χρειάζεται μουσική;
Αφού αποσαφηνιστεί ποια θα είναι η προσέγγιση της μουσικής, υπάρχει μια άλλη άκρως σημαντική απόφαση που πρέπει να ληφθεί. Ποιες σκηνές θα έχουν μουσική και για ποιο λόγο; Φυσικά και το αντίστροφο, σε ποιες σκηνές δε θα μπει μουσική και γιατί αυτές δε τη χρειάζονται; Δεν χρειάζεται κάθε σκηνή μουσική. Μερικές φορές η σιωπή, ο διάλογος ή οι φυσικοί ήχοι της σκηνής λειτουργούν αρκετά αποτελεσματικά από μόνα τους.
Η μουσική έχει νόημα όταν προσθέτει κάτι στην αφήγηση.
Η μουσική μπορεί να μας κάνει να δούμε μια σκηνή διαφορετικά από ότι θα την αντιλαμβανόμασταν μόνο μέσα από την εικόνα. Η παρουσία της, λοιπόν, πρέπει να έχει λόγο. Και όταν ο συνθέτης γράφει μια μουσική, πιστεύει ότι θα υπηρετήσει την εικόνα με ένα συγκεκριμένη τρόπο, μέχρι να δοκιμαστεί στην πράξη αυτή η μουσική. Η δοκιμή έρχεται όταν η μουσική τοποθετείται στην ταινία και ο συνδυασμός εικόνας και μουσικής έρχεται να επιβεβαιώσει ή να ακυρώσει τις αρχικές προσδοκίες. Η μουσική δοκιμάζεται πάνω στην εικόνα, μπορεί να χρειαστεί να αλλάξει και να υιοθετήσει έναν άλλο ρόλο, από αυτόν που αρχικά είχε υπολογιστεί. Μια ιδέα που λειτουργεί εξαιρετικά μόνη της μπορεί να αποδειχθεί λανθασμένη ή όχι τόσο αποτελεσματική όταν συναντήσει τη σκηνή για την οποία γράφτηκε. Και αυτό είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της κινηματογραφικής μουσικής:
Δεν αρκεί η μουσική να είναι όμορφη ή καλή. Πρέπει να είναι η κατάλληλη και η πιο αποτελεσματική για τη συγκεκριμένη ταινία.
Ο συνθέτης θα τη γράψει, στη συνέχεια θα ηχογραφηθεί και τελικά η διαδικασία θα ολοκληρωθεί με την τελική μίξη όλων των ήχων της ταινίας, μεταξύ των οποίων φυσικά είναι και η μουσική. Έχοντας πλέον την ολοκληρωμένη μορφή της ταινίας, όλα έχουν δρομολογηθεί για να φτάσει προσεχώς στους τελικούς αποδέκτες της, τους θεατές που θα έρθουν στις κινηματογραφικές αίθουσες. Τότε, εκεί που όλοι νομίζουν πως όλα έχουν τελειώσει αισίως, μπορεί να συμβεί κάτι το απροσδόκητο.
Και αν τελικά η μουσική δε λειτουργεί;
Ο σκηνοθέτης ή ο παραγωγός ή το στούντιο, διαπιστώνει πως για κάποιο λόγο, η μουσική δε δίνει στην ταινία το επιθυμητό. Δεν ανταποκρίνεται στο όραμά του. Τί ακολουθεί; Αυτό που κάθε συνθέτης τρέμει: την απόρριψη! Λαμβάνεται η απόφαση η μουσική να απορριφθεί και να προσληφθεί ένας άλλος συνθέτης, που θα γράψει εκ νέου μουσική για την ταινία. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι κακή η μουσική που απορρίφθηκε. Και αυτό μας οδηγεί ξανά στην ουσία:
Όταν ακούμε τη μουσική μιας ταινίας, ακούμε μόνο το τέλος μιας πολύ μεγαλύτερης διαδρομής.
Πίσω της υπάρχουν ερωτήματα, επιλογές, συγκρούσεις και αποφάσεις:
- Πού χρειάζεται μουσική;
- Τι πρέπει να μας πει;
- Πότε πρέπει να σωπάσει;
- Πώς μεταφράζεται μια σκηνοθετική ιδέα σε μουσική;
- Πότε μια όμορφη μουσική δεν είναι τελικά η σωστή μουσική;
Αυτή ακριβώς τη διαδικασία εξερευνά το σεμινάριο του Film Music Lab
"Πίσω από τη Μουσική της Οθόνης:
Η διαδικασία, ο συνθέτης και ο σκηνοθέτης".
Μέσα από 16 εβδομαδιαία μαθήματα, εξετάζουμε τη διαδρομή της μουσικής από τις πρώτες δημιουργικές αποφάσεις μέχρι την τελική ταινία, τη συνεργασία συνθέτη και σκηνοθέτη και όλους εκείνους τους παράγοντες που καθορίζουν αυτό που τελικά ακούμε στην οθόνη.
Γιατί πίσω από κάθε μουσική που ακούμε σε μια ταινία, υπάρχει μια μακρά δημιουργική διαδικασία που δε γνωρίζουμε.
